એપશહેર

ભારતમાં આ એક કારણથી સ્ત્રીઓમાં મૃત્યુદરનું પ્રમાણ સૌથી વધારે, અપૂરતી માહિતી બની શકે છે જીવલેણ

What is Postpartum hemorrhage: પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજનું જોખમ સ્ત્રીને જ્યારે બાળકને જન્મ આપતી વખતે અતિશય રક્તસ્ત્રાવ થાય ત્યારે થાય છે. મોટાંભાગે નોર્મલ ડિલિવરી સમયે 500 મિલિથી વધારે અથવા સિઝેરિયન ડિલિવરી સમયે 100મિલિથી વધારે રક્તસ્ત્રાવથી હેમરેજ થવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે. આ સ્થિતિ આજે પણ ગંભીર માતૃત્વ રોગ અથવા મૃત્યુદરનું પ્રાથમિક કારણ છે. ઓછી આવક ધરાવતા દેશોની સ્ત્રીઓમાં પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજનું જોખમ સૌથી વધારે હોય છે.

Authored byહેતલ ડાભી | I am Gujarat 27 May 2022, 11:41 am
Types of Postpartum Hemorrhage: પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ મૂળ બે પ્રકારના હોય છે - 1) પ્રાથમિક (Primary) જે બાળકના જન્મના 24 કલાક દરમિયાન થાય છે અને 2) માધ્યમિક (Secondary/ delayed) જે બાળકના જન્મના 24 કલાક બાદ થાય છે અને 12 અઠવાડિયા સુધી તેનું જોખમ માતાના સ્વાસ્થ્ય પર તોળાય છે.
I am Gujarat international womens health day obstetric consultant shared facts and death risk about postpartum hemorrhage its prevention and treatment
ભારતમાં આ એક કારણથી સ્ત્રીઓમાં મૃત્યુદરનું પ્રમાણ સૌથી વધારે, અપૂરતી માહિતી બની શકે છે જીવલેણ


વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (World Health Organization- WHO), ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઓફ ગાયનેકોલોજીસ્ટ એન્ડ ઓબ્સ્ટેટ્રિશિઅન્સ (International Federation of Gynecologists and Obstetricians- FIGO), અમેરિકન કોલેજ ઓફ ઓબ્સ્ટેટ્રિશિઅન્સ એન્ડ ગાયનેકોલોજીસ્ટ (American College of Obstetricians and Gynecologists- ACOG) દ્વારા એક પુરાવા-આધારિત ગાઇડલાઇન્સ તૈયાર કરવામાં આવી છે જેમાં પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજના નિવારણ અને વ્યવસ્થાપન (prevention and management)ને લગતી માહિતી આપવામાં આવી છે.

જો કે, વ્યાપક પ્રયત્નો છતાં પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજના વ્યવસ્થાપન અને ગાઇડલાઇન્સને લગતી અપૂરતી માહિતીના કારણે આ પ્રકારને જોખમોને હજુ પણ અટકાવી શકાતા નથી. જો ભારતના વાત કરવામાં આવે તો ઇન્ડિયન સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સ્કિમ (India sample registration scheme- SRS) દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક સર્વેમાં 1998માં મૃત્યુના દર અને તેના કારણોની વિગતો એકઠી કરવામાં આવી હતી. જેના ચોંકાવનારા પરિણામો હતા કે, 30 ટકા માતાઓના મોતનું કારણ (cause of maternal mortality) પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ હતું. એસઆરએસ અનુસાર વર્ષ 2001-2003માં 38 ટકા પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન કે બાદ મૃત્યુનું કારણ પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ (PPH) હતું. ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (Indian Council of Medical Research- ICMR) અનુસાર, વર્ષ 2003માં પણ પીપીએચથી થતાં મૃત્યુદરનો આંકડો વધુ હતો.

ઇન્ડસ હાઇ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સીહોસ્પિટલના હાઇ-રિસ્ક ઓબ્સ્ટેટ્રિક કન્સલ્ટન્ટ, ડો. મહેશ ગુપ્તા (Dr. Mahesh Gupta, High-Risk Obstetric Consultant, Ahmedabad)એ અહીં પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ પાછળના કારણો, લક્ષણો અને તેને અટકાવવા માટે શરૂઆતથી જ કેવા પગલાં લેવા જોઇએ તે અંગે માહિતી આપી છે.

(તસવીરોઃ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, પિક્સાબે.કોમ)

​પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજના કારણો

પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ ગંભીર છતાં અસામાન્ય ડિસ્ઓર્ડર છે. સામાન્ય રીતે, બાળકના જન્મ સમયે પ્લેસેન્ટા (placenta) ગર્ભાશય (uterus)ની બહાર આવે છે. આ સંકોચન (contractions)થી રક્તસ્ત્રાવ વાહિનીઓ (bleeding vessels) જ્યાં પ્લેસેન્ટા જોડાયેલી હોય છે તેના પર પ્રેશર આવે છે. જો સંકોચન મજબૂત ના હોય તો નળીઓમાંથી વધારે લોહી વહે છે.

ગર્ભાશયમાં કોઇ પણ પ્રકારની ખામી (uterine atony) હોય તો પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજની શક્યતાઓ વધી જાય છે. કારણ કે, યૂટરસ તેના સંકોચનની ક્ષમતા ગુમાવે છે અને રક્તસ્ત્રાવ સતત થતો જ રહે છે. પ્લેસેન્ટા ગર્ભાશય દિવાલ સાથે ટકી રહે તેવી સ્થિતિમાં પણ અતિશય રક્તસ્ત્રાવ થઇ શકે છે.

​હેમરેજ કેવી રીતે અટકાવશો?

એક આશાસ્પદ વાત એ છે કે, 1980 બાદ પોસ્ટપાર્ટમથી થતાં મૃત્યુદરમાં 10 ટકા જેટલો ઘટાડો જોવા મળે છે. જેની પાછળ લોહી ચઢાવવું (transfusions), યૂટરસના પાર્ટ ઓપરેશન દ્વારા કાઢી નાખવા (peripartum hysterectomy) અને તબીબની ટીમ દ્વારા લેવાતા આગોતરાં પગલાં જવાબદાર છે. અતિશય રક્તસ્ત્રાવના આગોતરાં પગલાં બાળકના જન્મના એક કલાક દરમિયાન જ લેવામાં આવે છે જેને તબીબી ભાષામાં ગોલ્ડન અવર્સ (Golden Hour) કહેવામાં આવે છે, આનાથી ગંભીર પરિસ્થિતિઓને નિવારી શકાય છે.

​શું છે ચાવી?

પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ અટકાવવા માટે સ્ત્રીને આ પ્રકારનું જોખમ થવાની શક્યતાઓની આગોતરી નોંધ લેવામાં આવે તે છે. આ માટે સ્વાસ્થ્યનું સતત મોનિટરિંગ, લેબર અને ડિલિવરી દરમિયાન રક્તસ્ત્રાવ પર ચાંપતી નજર રાખવામાં આવે તો આ પ્રકારના જોખમ ટાળી શકાય છે. બાળકને જન્મ આપવો એ સૌથી મહત્વની અને જોખમી પરિસ્થિતિ છે, કોઇ પણ સ્થિતિમાં જન્મ દરમિયાન કે જન્મ બાદ માતાનું સ્વાસ્થ્ય ખરાબ થઇ શકે છે, તેથી જ ડોક્ટરની સતત સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી બની જાય છે.

​શું છે સારવાર?

વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) દ્વારા પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજથી બચવા કેટલીક સર્જિકલ અને નોન-સર્જિકલ ટ્રીટમેન્ટ્સની ગાઇડલાઇન જાહેર કરવામાં આવી છે. સર્જિકલ ટ્રીટમેન્ટમાં COMOC-MG ટેક્નિક મુખ્ય છે. COMOC-MG એટલે એવી ટ્રીટમેન્ટ જેમાં બાળકના જન્મ સમયે અતિશય રક્તસ્ત્રાવને અટકાવવા માટે થતું ઓપરેશન કે ટ્રીટમેન્ટ.

અન્ય ટ્રીટમેન્ટની સરખામણીએ COMOC-MGમાં ઓછા ઇક્વિપમેન્ટ્સની જરૂર પડે છે અને તે સુરક્ષિત પણ છે. તેમાં યૂટરસના ભાગમાં એક સ્ટ્રેઇટ અને બીજી કર્વ્ડ નીડલ્સની મદદથી પંક્ચર કરવામાં આવે છે અને રક્તસ્ત્રાવને અટકાવવામાં આવે છે.

​આગોતરી જાણકારી કેવી રીતે મેળવશો?

ભારતમાં Anemia એટલે કે, લોહીની ઉણપની સમસ્યા સૌથી વધુ જોવા મળે છે. આર્યન ડેફિસિઅન્સી એનિમિયા (Iron deficiency anemia- IDA) પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન સૌથી સામાન્ય છે, જે ભારતની 50 ટકા પ્રેગ્નન્ટ સ્ત્રીઓમાં જોવા મળે છે. જો ડિલિવરી દરમિયાન હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ નોર્મલ હશે તો ડિલિવરી દરમિયાન કોઇ પણ પ્રકારની મુશ્કેલીઓ ઉભી થશે નહીં.

  • પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન ડોક્ટરની સલાહ અનુસાર સપ્લિમેન્ટ્સ (supplements) ઉપરાંત આર્યન અને પ્રોટીન-રિચ ડાયેટ ખૂબ જ જરૂરી છે.
  • પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન જોખમોને ટાળવા માટે જરૂરી છે ન્યૂટ્રિશન્સ, તેથી જ તમારાં ડાયેટ પર સતત નજર રાખો. તમે ડોક્ટરની સલાહ અનુસાર, પ્રોટીન, આર્યન અને કેલ્શિયમ રિચ બેલેન્સ્ડ ડાયેટ (balanced diet) તૈયાર કરાવી શકો છો.
  • હોસ્પિટલમાં યોગ્ય સારવારલક્ષી સુવિધાઓ ઉપરાંત 1) ઇમરજન્સી સુવિધા, 2) આઇસીયુ, 3) ઇન્ટરમિડિએટ કેર, 4) લોન્ગ-ટર્મ કેરની સુવિધા છે કે નહીં તેની માહિતી મેળવી લો.

​હેલ્થકેર પ્રોવાઇડરની જરૂર

પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજના લક્ષણો અન્ય મેડિકલ કન્ડિશન સાથે મળતા આવે છે, તેને અગાઉથી જ નોંધી શકાય છે. તેથી જ ડિલિવરી અગાઉ તમારાં ડોક્ટરના સંપર્કમાં રહો. તેઓની સાથે ચર્ચા કરી પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજના લક્ષણો જાણો અને તમારી ડિલિવરી દરમિયાન આ પ્રકારે કોઇ મુશ્કેલી ઉભી થઇ શકે કે નહીં તેની માહિતી મેળવી લો. શરૂઆતથી જ અતિશય રક્તસ્ત્રાવની શક્યતાઓને અટકાવી શકાય છે. કારણ કે, પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ મોટાંભાગે ડિલિવરીના ગણતરીના કલાકોમાં જ થઇ શકે છે.

જો કે, ઘણાં કેસોમાં ડિલિવરી બાદ પણ હેમરેજ થવાની શક્યતાઓ હોય છે, તેથી જ આ પ્રકારના લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક હેલ્થકેર પ્રોવાઇડરની સલાહ લો. જેમ કે,

  • પ્રતિ કલાકે તમારે સેનેટરી પેડ બદલવા પડે તેટલા અથવા તેનાથી વધુ પ્રમાણમાં રક્તસ્ત્રાવ થતો હોય, સ્ત્રાવમાં બ્લડક્લોટ્સ (blood clots) વધારે જોવા મળતાં હોય.
  • માથાનો દુઃખાવો, ચક્કર આવવા, કમજોરી, અસ્થિરતા અને બેભાન થઇ જવું.
  • ડિલિવરી બાદ નવેસરથી અને વધુ પ્રમાણમાં પેટનો દુઃખાવો.
  • અત્યંત થાક લાગવો.
  • હૃદયના ધબકારમાં અસામાન્ય વધારો થવો.
  • નજર કમજોર થવી, સતત પરસેવો થવો, ડિહાઇડ્રેશન.

​ગમે તે ક્ષણે થઇ શકે છે મુશ્કેલી

ડો. મહેશ ગુપ્તા અંતમાં જણાવે છે કે, પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ માટે 'પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન' શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, તેમ છતાં આ 'ગમે તે ક્ષણે' (at any time) શબ્દ પણ તેને અનુરૂપ છે. કારણ કે, બાળકના જન્મ બાદ પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ કોઇ પણ સમયે થઇ શકે છે. ઘણાં કેસોમાં પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજની રિકવરી માટેના પગલાં લેવામાં થતી ભૂલચૂકથી પણ મૃત્યુ થઇ શકે છે.

પોસ્ટપાર્ટમ પીરિયડમાં તમારે સતત સજાગ રહેવાની જરૂર હોય છે. આ દરમિયાન સાઇકોલોજીકલ કાઉન્સિલિંગ, હેલ્ધી ડાયેટ, પરિવારનો સહયોગ ખૂબ જ જરૂરી બની જાય છે.

આ તમામ ઉતાર-ચઢાવ છતાં સ્ત્રી માટે બાળકને જન્મ આપવો ખૂબ જ મહત્વની અને શારિરીક રીતે થકવી દેનારી પ્રોસેસ છે તેથી જ પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન દરેક બાબતોનું ધ્યાન રાખવાથી માતા-બાળકનું સ્વાસ્થ્ય જળવાઇ રહે છે.

નોંધઃ આ લેખ સામાન્ય જાણકારી માટે છે, તે કોઇ પણ પ્રકારે દવા કે ઇલાજનો પર્યાય હોઇ શકે નહીં. વધુ માહિતી માટે તમારાં ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો.

લેખક વિશે
હેતલ ડાભી
હેતલ ડાભી 13 વર્ષથી વધુનો અનુભવ ધરાવતી જર્નાલિસ્ટ છે જેઓએ તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત અમદાવાદના એક લોકલ ન્યૂઝપેપર સાથે વર્ષ 2007માં કરી હતી. કારકિર્દીની શરૂઆતથી લઇ અત્યાર સુધી તેઓએ ક્રાઇમ, બિઝનેસ, ટેક્નોલોજી, પોલિટિક્સ, ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ, ટ્રાવેલ, ફેશન, લાઇફસ્ટાઇલ જેવા વિવિધ સેક્શનમાં કામ કર્યુ છે. હાલમાં તેઓ લાઇફસ્ટાઇલ સેક્શનમાં છેલ્લાં એક વર્ષથી કામ કરે છે. જ્યાં તેઓના અનુભવના આધારે વિવિધ માહિતી અને રસપ્રદ આર્ટિકલ્સ લખી રહ્યા છે જે વાચકોને સતત નવી નવી માહિતી સાથે જકડી રાખે છે. જર્નાલિઝ્મ ઉપરાંત હેતલ ડાભીને વાંચન, લેખન અને ડાન્સનો શોખ છે. તેઓના સાહિત્ય પ્રત્યેના લગાવ અને સતત કંઇક નવું લખવા તેમ જ વાંચવાના શોખથી તેઓ એક પરિપક્વ લેખિકા છે અને આ જ બાબતની ઝલક તેમના કામમાં પણ સરળતાથી જોવા મળે છે.... વધુ વાંચો

Read Next Story