એપશહેર

હાઇપર ટેન્શન v/s ડાયાબિટીસ: ડોક્ટરની આ સલાહ તમને બીમારીથી રાખશે દૂર અને રહેશો સ્વસ્થ

World Hypertension Day 2022: હાઇ બ્લડપ્રેશર કે હાઇપર ટેન્શન વિશે લોકોમાં વધુમાં વધુ માહિતી પહોંચાડવા માટે આ દિવસની ઉજવણી આગામી 17 મેના રોજ કરવામાં આવશે. અહીં ડાયાબિટીસ અને બ્લડપ્રેશર વચ્ચે શું સંગતતા હોય છે તેના વિશે જાણીએ.

Authored byહેતલ ડાભી | I am Gujarat 11 May 2022, 11:56 am
World Hypertension Day Theme 2022: આ વર્ષે વર્લ્ડ હાઇપર ટેન્શન ડે થીમમાં બ્લડપ્રેશર મોનિટરિંગ પર ભાર મુકવામાં આવ્યો છે. વર્ષ 2022માં લોકોમાં હાઇપર ટેન્શન અંગે જાગરૂકતા ફેલાવવા માટે તમારાં બ્લડપ્રેશરને ચોક્સાઇપૂર્વક ચકાસો, કંટ્રોલ કરો અને લાંબુ સ્વસ્થ જીવન જીવો (Measure Your Blood Pressure Accurately, Control It, Live Longer) થીમ રાખવામાં આવી છે. અહીં ડાયાબિટીસ અને હાઇપર ટેન્શનની વચ્ચે કોઇ સંબંધ છે અથવા તેને લગતી ગેરમાન્યતાઓ, સમાનતા અને કઇ કઇ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઇએ તેના વિશે માહિતી આપવામાં આવી છે.
I am Gujarat world hypertension day 2022 senior diabetologist shared insights on difference and relation between hypertension and diabetes
હાઇપર ટેન્શન v/s ડાયાબિટીસ: ડોક્ટરની આ સલાહ તમને બીમારીથી રાખશે દૂર અને રહેશો સ્વસ્થ


અમદાવાદના ડૉ. ધ્રુવી હસનાની, એમડી એફઆરસીપી એફએસીપી-ડાયાબેટોલોજિસ્ટ (Dr. Dhruvi Hasnani, MD, FRCP, FACP, Diabetologist) ડાયાબિટીસ અને હાઇપર ટેન્શનને લગતા ઉપચાર, આ બંને બીમારી દરમિયાન શું ધ્યાન રાખવું જોઇએ તેના વિશે જણાવ્યું છે. આ બંને કન્ડિશન દરમિયાન બોડી ઓર્ગન્સ (Body Organs)માં ક્યા પ્રકારના નુકસાન થઇ શકે છે, કેવી લાઇફસ્ટાઇલથી તેને ટાળી શકાય તેની વિગતો જણાવી છે.

કોઇ સીધો સંબંધ નહીં

ડૉ. હસનાનીના જણાવ્યા અનુસાર, ડાયાબિટીસ અને હાઇપર ટેન્શનને કોઇ સીધો સંબંધ નથી. જે વ્યક્તિને હાઇપર ટેન્શનના કારણે ડાયાબિટીસ નથી થતો અથવા ડાયાબિટીસ હોય તેને હાઇપર ટેન્શનની બીમારી થઇ જાય તેવું નથી. જો કે, આ બંને વચ્ચે સહજ સમાનતા છે જેનું 100 ટકા નિવારણ અને ચોક્કસ ઉપચાર સાથે તેને અટકાવી શકાય તેવી શક્યતાઓ છે. આ માટે હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલ ઉપરાંત બ્લડપ્રેશર મોનિટરિંગ મહત્વનું છે.

(તસવીરોઃ પિક્સાબે.કોમ)

​હાઇ બીપી અને ડાયાબિટીસની ઓળખ

કોઇ વ્યક્તિને ડાયાબિટીસ અથવા હાઇ બીપી છે કે નહીં તે માટે બ્લડ શુગર કીટ (Blood sugar test kits) અને બ્લડપ્રેશર માટે બ્લડ પ્રેશર મોનિટર (blood pressure monitors) ખરીદી શકે છે, જેનો ઉપયોગ તેઓ ઘરે જ કરી શકે છે. મોટાંભાગે લોકો હાઇપર ટેન્શનને સાઇલન્ટ કિલર તરીકે જૂએ છે, કારણે તેઓને આ બીમારી કે કન્ડિશન વિશે પુરતી માહિતી નથી હોતી.

WHOના એક સર્વે અનુસાર, વિશ્વમાં અંદાજિત 700 મિલિયન લોકો છે જેઓને હાઇપર ટેન્શનના નિદાન કે સારવાર અંગે કોઇ જાણકારી નથી. હાઇ બ્લડ પ્રેશર છે કે નહીં તે માટે તમે ડોક્ટરની સલાહ મુજબ બ્લડ પ્રેશર ચકાસીને જાણી શકો છો. આ માટે તમે ઘરે પણ બ્લડપ્રેશર મોનિટરિંગ કરી શકો છો.

​ડાયાબિટીસના લક્ષણો અને પ્રકાર

ડાયાબિટીસના ત્રણ પ્રકાર છે ટાઇપ-1, દે બાળપણ અથવા કિશોરાવસ્થા દરમિયાન થાય છે. ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ જેના લક્ષણો વિકસિત થવામાં વર્ષો લાગી જાય છે અને મોટાંભાગના લોકોમાં તેના લક્ષણો શરૂઆતથી દેખાતા નથી. ત્રીજો પ્રકાર છે સગર્ભાવસ્થા ડાયાબિટીસ જે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થાય છે અને તેમાં ટાઇપ -2 ડાયાબિટીસનું જોખમ વધી જાય છે. આ પ્રકારમાં પ્રી-એક્લેમ્પસિયા સહિત અન્ય શારિરીક સમસ્યાઓ પણ સામેલ છે, જેનું મુખ્ય લક્ષણ હાઇપર ટેન્શન અથવા હાઇ બ્લડપ્રેશર હોય છે.

લક્ષણોઃ દર્દીમાં હાઇ શુગરના લક્ષણ જોવા મળે છે તેમાંઃ

  • વધુ તરસ લાગવી
  • વારંવાર પેશાબ કરવા જવું
  • રાત્રિના સમયે પેશાબમાં વૃદ્ધિ
  • થાક અને કમજોરી
  • ધૂંધળી દ્રષ્ટિ

ડાયાબિટીસ હાઇપરટેન્શનનું કારણ બની શકે?

ડાયાબિટીસવાળા વ્યક્તિમાં ગ્લૂકોઝ પ્રોસેસ કરવા માટે પુરતાં ઇન્સ્યૂલિન નથી હોતા અથવા ઇન્સ્યૂલિન યોગ્ય રીતે કામ નથી કરતું. ઇન્સ્યૂલિન એટલે શરીરમાં ભોજનમાંથી મળતા ગ્લુકોઝને પ્રોસેસ કરા અને તેને એનર્જી તરીકે ઉપયોગ કરવામાં સક્ષમ હોર્મોન. ઇન્સ્યૂલિનની સમસ્યાઓના પરિણામે ગ્લૂકોઝ એનર્જી ઉત્પન્ન કરવા માટે કોશિકાઓમાં પ્રવેશ નથી કરી શકતું પરિણામે બ્લડસ્ટ્રીમમાં એકઠું થઇ જાય છે. જેના કારણે રક્તવાહિનીઓ અને કિડનીને નુકસાન થાય છે. આ બંને ઓર્ગન્સ શરીરમાં બ્લડપ્રેશરને જાળવી રાખવા માટે મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, પણ જો તેમાં ક્ષતિ ઉભી થાય તો બ્લડપ્રેશરને નોંતરે છે.

​હાઇ BP ડાયાબિટીસનું કારણ બની શકે?

2015માં અમેરિકન કોલેજ ઓફ કાર્ડિયોલોજી (JACC)ના જર્નલમાં 4 મિલિયનથી વધુ વયસ્કોના ડેટા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી એ નિષ્કર્ષ મળ્યું કે, હાઇ બ્લડપ્રેશર વાળા વ્યક્તિમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ વિકસિત થવાનું જોખમ વધારે છે. આ લિંક શરીરમાં થતી પ્રક્રિયાઓને કારણે હોઇ શકે છે જે બંને સ્થિતિને પ્રભાવિત કરે છે.

​લાઇફસ્ટાઇલ ડિસ્ઓર્ડર્સ

ડૉ. ધ્રુવી હસનાનીના જણાવ્યા અનુસાર, હાઇપર ટેન્શન અને ડાયાબિટીસ લાઇફસ્ટાઇલ ડિસ્ઓર્ડર્સ (Lifestyle Disorders) છે, આ બંને ડિસઓર્ડર મેનેજેબલ અને પ્રિવેન્ટેબલ (Manageable and Preventable) છે. હાઇપર ટેન્શન અને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ થવા પાછળના કારણોમાં બેઠાંડુ જીવન, સ્મોકિંગ, જંકફૂડ, અનહેલ્ધી ડાયટ (Unhealthy Diet) વારસાગત કારણો, ઉંમર, ઓબેસિટી ખાસ કરીને સેન્ટ્રલ ઓબેસિટી (Central obesity) જવાબદાર છે. આ બંને ડિસઓર્ડર વારસાગત એટલે કે, માતા અથવા પિતાને કોઇ પણ એક ડિસઓર્ડર હોય તેમ છતાં તમે તેનાથી હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલ અપનાવીને બચી શકો છો.

આગળ જાણો, હાઇ બીપી અને ડાયાબિટીસથી ક્યા અંગોને નુકસાન થાય છે, તેનાથી બચવા માટે શું પગલાં લેવા જોઇએ તેના વિશે ડૉ. હસનાનીની સલાહ.

​શરીરના અંગોને નુકસાન

હાઇપર ટેન્શનથી સ્ટ્રોક કાર્ડિયોવસ્ક્યૂલર ડિસીઝ, કિડનીને નુકસાન, રેટિનોપથી (Retinopathy) જેમાં ધૂંધળું દેખાવું અથવા દ્રષ્ટિ ગુમાવી દેવી, જેવા નુકસાન થાય છે. જ્યારે ટાઇપ-ટુ ડાયાબિટીસમાં કાર્જિયોવસ્ક્યૂલર, ન્યૂરોપથી એટલે કે, નર્વ્સ ડેમેજ, કિડની, સ્ટ્રોક, હાર્ટ, લિવર અને તમારાં સેન્સિસરી ઓર્ગન્સ (sensory organs)ને નુકસાન થાય છે.

​બ્લડપ્રેશર મોનિટરિંગ છે ઉપયોગી

લેટેસ્ટ ગાઇડલાઇન્સ અનુસાર, એમ્બ્યુલેટરી બ્લડ પ્રેશર મોનિટરિંગ (ambulatory monitoring) અને હોમ મોનિટરિંગના આધારે તમે બ્લડ પ્રેશરને સતત અને ચોક્સાઇપૂર્વક ચેક કરતાં રહો તો આ બીમારીથી બચી શકો છો. શૂગર અને પ્રેશરને હોમ મોનિટરિંગના આધારે 24 કલાકમાં અલગ અલગ સમયે મોનટરિંગ કરવાથી તમારી દવાઓ તમારાં બ્લડપ્રેશરને કેવી અસર કરે છે તેના વિશે પણ ચોક્કસ માહિતી મળે છે.

​હાઇપર ટેન્શનથી બચવાના ઉપાયો

આ બંને ડિસ્ઓર્ડર્સને ટાળવા અથવા તેને નિયંત્રણને રાખવા માટે હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલ ખૂબ જ જરૂરી છે. જેમાં દરરોજ લાઇટ એક્સરસાઇઝ (150 Minute per Week), જંકફૂડ, સ્મોકિંગ, આલ્કોહોલનો ત્યાગ કરવાથી તમે આ પ્રકારની બીમારીઓથી બચી શકો છો. હેલ્ધી ડાયેટમાં લૉ સોલ્ટ (Law salt), ગ્રીન પાંદડાવાળા શાકભાજી, પ્રોટીન્સ લઇ શકો છો.

હાઇપર ટેન્શન અને ડાયાબિટીસના દર્દીઓ તમામ પ્રકારના ફ્રૂટ્સ ખાઇ શકે છે, પણ તે અગાઉ તમારાં ડોક્ટર પાસેથી કિડનીને કોઇ તકલીફ છે કે નહીં તેની માહિતી મેળવી લો.

નોંધઃ આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે, તે કોઇ પણ પ્રકારે દવા કે ઇલાજનો પર્યાય હોઇ શકે નહીં. વધુ માહિતી માટે તમારાં ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો.

આયુર્વેદ અને Hypertension: આયુર્વેદિક ડોક્ટરની આ સલાહ માનશો તો ક્યારેય નહીં થાય આ જીવેલણ બીમારી

Hypertension Day Theme 2022: અમુક ઉંમર બાદ વ્યક્તિમાં જ્યારે સિસ્ટોલિક બ્લડ પ્રેશર વધી જાય ત્યારે કાર્ડિયોવસ્ક્યૂલર ડિસીઝ, સ્ટ્રોક આવવાના ચાન્સિસ પણ વધી જાય છે. WHOના રિસર્ચ અનુસાર, શહેરી વિસ્તારમાં 40 ટકા અને ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં 18 ટકા વસતીને હાઇ બ્લડપ્રેશર છે, જે ચિંતાજનક વિષય છે કારણ કે, વધારે પ્રેશરના કારણે હૃદયને શરીરના અન્ય ભાગોમાં લોહી પહોંચાડવા માટે વધુ કાર્ય કરવું પડે છે, પરિણામે ધમનીઓ બ્લોક થવાના ચાન્સિસ પણ વધી જાય છે.

આયુર્વેદમાં હાઇપર ટેન્શનનો ઉલ્લેખ નથી

પ્રાચીન સમયમાં પણ બ્લડપ્રેશરની હાજરી હશે પણ આજે તેનું પ્રમાણ વધવા પાછળનું મૂળ કારણ છે લાઇફસ્ટાઇલ, સોશિયલ અને ઇકોનોમિ કન્ડિશન, ડાયેટ, સ્ટ્રેસ વગેરે. આ કન્ડિશન અંગે જો આયુર્વેદની વાત કરવામાં આવે તો આયુર્વેદમાં હાઇપર ટેન્શન જેવી બીમારીનો ઉલ્લેખ નથી. અમદાવાદના આયુર્વેદિક વૈદ્ય ડો. કલ્પિત ગોસ્વામી (અદ્વૈત આયુર્વેદ હોસ્પિટલ, ગોતા)એ આ અંગે વિગતે વાત કરતા જણાવ્યું કે, હાઇપર ટેન્શનના લક્ષણોનો ઉલ્લેખ વ્યાધિ, પ્રમેહ અને હૃદ્રોગ પ્રકરણમાં મળી રહે છે. આ પ્રકારના જોખમ વ્યક્તિના શરીરમાં માત્ર આહારને આધારિત નથી. તેની પાછળ બીજાં ઘણાં કારણો પણ જવાબદાર હોય છે.

અહીં જાણો, કેટલાં પ્રકારના હાઇપર ટેન્શન હોય છે, આયુર્વેદમાં હાઇપર ટેન્શનને લગતી માહિતી અને તેનાથી બચવા માટે શું કરવું જોઇએ તેની માહિતી.

(તસવીરોઃ પિક્સાબે.કોમ, ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા)
લેખક વિશે
હેતલ ડાભી
હેતલ ડાભી 13 વર્ષથી વધુનો અનુભવ ધરાવતી જર્નાલિસ્ટ છે જેઓએ તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત અમદાવાદના એક લોકલ ન્યૂઝપેપર સાથે વર્ષ 2007માં કરી હતી. કારકિર્દીની શરૂઆતથી લઇ અત્યાર સુધી તેઓએ ક્રાઇમ, બિઝનેસ, ટેક્નોલોજી, પોલિટિક્સ, ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ, ટ્રાવેલ, ફેશન, લાઇફસ્ટાઇલ જેવા વિવિધ સેક્શનમાં કામ કર્યુ છે. હાલમાં તેઓ લાઇફસ્ટાઇલ સેક્શનમાં છેલ્લાં એક વર્ષથી કામ કરે છે. જ્યાં તેઓના અનુભવના આધારે વિવિધ માહિતી અને રસપ્રદ આર્ટિકલ્સ લખી રહ્યા છે જે વાચકોને સતત નવી નવી માહિતી સાથે જકડી રાખે છે. જર્નાલિઝ્મ ઉપરાંત હેતલ ડાભીને વાંચન, લેખન અને ડાન્સનો શોખ છે. તેઓના સાહિત્ય પ્રત્યેના લગાવ અને સતત કંઇક નવું લખવા તેમ જ વાંચવાના શોખથી તેઓ એક પરિપક્વ લેખિકા છે અને આ જ બાબતની ઝલક તેમના કામમાં પણ સરળતાથી જોવા મળે છે.... વધુ વાંચો

Read Next Story